عوارض تعویض مفصل لگن چیست؟ راهنمای کامل علائم، خطرات و پیشگیری

مقدمه

تعویض مفصل لگن برای کاهش درد و بهبود حرکت افرادی انجام می‌شود که مفصل ران آن‌ها به‌دلیل آرتروز پیشرفته، شکستگی یا بیماری‌های دیگر آسیب جدی دیده است. این جراحی در بسیاری از بیماران باعث بهبود قابل‌توجه کیفیت زندگی می‌شود؛ بااین‌حال، مانند هر عمل جراحی بزرگی ممکن است با عوارضی همراه باشد.

آگاهی از عوارض به معنی انتظار وقوع آن‌ها نیست. هدف این راهنما آن است که بدانید چه مشکلاتی ممکن است پس از تعویض مفصل لگن رخ دهند، کدام نشانه‌ها در دوره نقاهت می‌توانند طبیعی باشند و چه علائمی به ارزیابی فوری نیاز دارند. احتمال هر عارضه برای همه بیماران یکسان نیست و به عواملی مانند وضعیت سلامت عمومی، علت جراحی، نوع پروتز، روش جراحی و رعایت برنامه توانبخشی بستگی دارد.

خلاصه عوارض تعویض مفصل لگن

مهم‌ترین عوارض احتمالی تعویض مفصل لگن عبارت‌اند از:

آیا عوارض تعویض مفصل لگن شایع و خطرناک‌اند؟

همه بیماران دچار عارضه نمی‌شوند و نوع و شدت عوارض نیز متفاوت است. برخی مشکلات مانند درد، کبودی و تورم خفیف در روزها و هفته‌های ابتدایی بخشی از روند بهبودی هستند؛ اما عفونت عمقی، آمبولی ریه، دررفتگی یا شکستگی اطراف پروتز ممکن است به درمان فوری نیاز داشته باشند.

برای بیان احتمال عوارض باید به منبع، نوع بیمار، نوع پروتز و بازه زمانی توجه کرد. برای مثال، گزارش رجیستری ملی مفاصل بریتانیا در سال ۲۰۲۵ داده‌های نزدیک به ۱.۷ میلیون تعویض اولیه مفصل لگن را بررسی کرده و نشان می‌دهد که جراحی مجدد به دلایل مختلفی از جمله شل‌شدن، دررفتگی، شکستگی اطراف پروتز و عفونت انجام می‌شود؛ اما این داده‌ها را نباید بدون توجه به ویژگی‌های جمعیت و مدت پیگیری به احتمال شخصی هر بیمار تبدیل کرد [۱]. بنابراین، ارائه یک درصد ثابت برای «تمام عوارض» گمراه‌کننده است.

۱. عفونت پس از تعویض مفصل لگن

عفونت ممکن است در پوست و بافت اطراف برش جراحی ایجاد شود یا به عمق نفوذ کند و اطراف اجزای مصنوعی مفصل را درگیر سازد. عفونت عمقی اطراف پروتز که به آن عفونت مفصل مصنوعی یا PJI گفته می‌شود، از عوارض مهم این جراحی است. ممکن است در روزها و هفته‌های نخست ظاهر شود یا مدت‌ها بعد، در شرایطی خاص، بروز کند

علائم احتمالی: قرمزی یا گرمی رو به افزایش اطراف زخم، افزایش درد پس از آنکه روند بهبودی شروع شده، ترشح کدر یا چرکی، بازشدن زخم، تب یا لرز. نبود تب به‌تنهایی عفونت را رد نمی‌کند و بعضی عفونت‌های عمقی ممکن است با نشانه‌های کم‌وضوح بروز کنند.

چه کسانی ممکن است در معرض خطر بیشتری باشند؟ خطر می‌تواند با دیابت کنترل‌نشده، چاقی، ضعف سیستم ایمنی، برخی بیماری‌های زمینه‌ای، عفونت فعال در بخش دیگری از بدن و مشکلات ترمیم زخم افزایش یابد. این عوامل به معنی قطعی‌بودن عفونت نیستند؛ بلکه برای برنامه‌ریزی پیشگیری و پیگیری اهمیت دارند.

تشخیص و درمان: پزشک بر اساس معاینه، شرح‌حال و در صورت نیاز آزمایش‌های خون، نمونه‌گیری از مایع مفصل یا بافت و بررسی‌های تصویربرداری تصمیم می‌گیرد. درمان به عمق عفونت، مدت علائم، نوع میکروب و وضعیت پروتز بستگی دارد و ممکن است شامل آنتی‌بیوتیک هدفمند، شست‌وشوی جراحی، پاک‌سازی بافت آلوده یا در برخی موارد جراحی تعویض پروتز باشد. مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک می‌تواند تشخیص را دشوار کند؛ بنابراین، در صورت شک به عفونت، ابتدا با تیم درمان تماس بگیرید.

نکته درباره دندانپزشکی: شواهد موجود ثابت نکرده‌اند که مصرف روتین آنتی‌بیوتیک پیش از اقدامات دندانپزشکی در همه افراد دارای پروتز لگن از عفونت مفصل جلوگیری می‌کند. راهنمای مشترک AAOS و AAHKS در سال ۲۰۲۴ تأکید می‌کند که تصمیم درباره آنتی‌بیوتیک یا زمان انجام اقدامات دندانپزشکی باید با توجه به شرایط فردی و گفت‌وگوی پزشک و دندانپزشک گرفته شود؛ پس نباید عفونت پروتز را به‌طور قطعی به انجام دندانپزشکی بدون آنتی‌بیوتیک نسبت داد

۲. لخته خون در پا و آمبولی ریه

پس از جراحی و کاهش تحرک، ممکن است در وریدهای عمقی پا یا لگن لخته تشکیل شود. این وضعیت ترومبوز ورید عمقی (DVT) نام دارد. اگر بخشی از لخته جدا شود و به ریه برسد، آمبولی ریه ایجاد می‌شود که می‌تواند تهدیدکننده حیات باشد

DVT نشانه‌های احتمالی: تورم جدید یا رو به افزایش در یک پا، درد یا حساسیت ساق یا ران، گرمی یا تغییر رنگ پوست. تورم پس از عمل همیشه به معنی لخته نیست، اما تورم یک‌طرفه همراه با درد یا گرمی باید جدی گرفته شود.

نشانه‌های آمبولی ریه: تنگی نفس ناگهانی، درد قفسه سینه به‌ویژه هنگام نفس عمیق، ضربان قلب سریع، سرفه خونی، سرگیجه یا غش. در صورت بروز این نشانه‌ها فوراً با اورژانس تماس بگیرید.

پیشگیری: حرکت‌کردن طبق برنامه تیم درمان، انجام تمرین‌های تجویزشده، استفاده از وسایل فشاری در صورت توصیه و مصرف داروی ضدانعقاد دقیقاً مطابق نسخه می‌توانند خطر را کاهش دهند. نوع دارو و مدت مصرف برای همه یکسان نیست؛ دارو را خودسرانه شروع، قطع یا کم‌وزیاد نکنید.

۳. دررفتگی مفصل مصنوعی لگن

دررفتگی زمانی رخ می‌دهد که سر مصنوعی از حفره‌ای که در آن قرار دارد خارج شود. این عارضه ممکن است در ماه‌های نخست، هنگام ترمیم بافت‌های اطراف مفصل، رخ دهد؛ بااین‌حال دررفتگی می‌تواند دیرتر نیز اتفاق بیفتد. سابقه جراحی قبلی، ضعف عضلات، بعضی بیماری‌های عصبی‌ـ‌عضلانی و ویژگی‌های آناتومیک یا موقعیت اجزای پروتز می‌توانند در خطر نقش داشته باشند

علائم مهم: درد ناگهانی و شدید در لگن یا کشاله ران، تغییر شکل یا چرخش غیرعادی پا و ناتوانی در تحمل وزن. در صورت شک به دررفتگی، روی پا راه نروید و تلاش نکنید مفصل را خودتان جا بیندازید؛ ارزیابی اورژانسی لازم است.

درمان معمولاً با جااندازی توسط تیم درمان انجام می‌شود. اگر دررفتگی تکرار شود یا علت زمینه‌ای مشخصی وجود داشته باشد، ممکن است بررسی دقیق‌تر و گاهی جراحی ترمیمی لازم شود. رعایت محدودیت‌های حرکتی و دستورالعمل‌های اختصاصی جراح اهمیت دارد؛ این محدودیت‌ها بسته به روش جراحی و شرایط بیمار متفاوت‌اند.

۴. شل‌شدن، ساییدگی و فرسودگی پروتز

اجزای پروتز ممکن است با گذشت زمان دچار ساییدگی شوند یا اتصال آن‌ها به استخوان کاهش یابد. شل‌شدن می‌تواند بدون عفونت رخ دهد یا با عفونت همراه باشد؛ تشخیص این دو وضعیت مهم است، زیرا درمان آن‌ها متفاوت است. ذرات حاصل از ساییدگی برخی مواد می‌توانند واکنش بافتی و تحلیل استخوان اطراف پروتز (استئولیز) ایجاد کنند و در نهایت به شل‌شدن کمک کنند

علائم احتمالی: درد جدید یا بازگشت درد پس از یک دوره بهبودی، درد هنگام شروع راه‌رفتن، کاهش توانایی فعالیت یا احساس ناپایداری. هیچ‌یک از این نشانه‌ها به‌تنهایی شل‌شدن را ثابت نمی‌کند؛ عفونت، مشکلات عضلات و تاندون‌ها، شکستگی یا بیماری‌های ستون فقرات نیز ممکن است درد ایجاد کنند.

تشخیص: ارزیابی بالینی و مقایسه رادیوگرافی‌های فعلی با تصاویر قبلی معمولاً اهمیت دارد. در صورت شک به عفونت یا مشکل خاص، پزشک ممکن است آزمایش یا تصویربرداری بیشتری درخواست کند.

درمان: به شدت مشکل، میزان تحلیل استخوان، وجود عفونت و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد. گاهی پیگیری کافی است؛ در موارد پیشرفته یا علامت‌دار ممکن است جراحی ترمیمی برای تعویض بخشی یا همه اجزای پروتز مطرح شود.

۵. شکستگی اطراف پروتز (شکستگی پری‌پروتتیک)

شکستگی پری‌پروتتیک به شکستگی استخوان اطراف پروتز گفته می‌شود؛ این شکستگی اغلب در استخوان ران رخ می‌دهد و ممکن است پس از زمین‌خوردن یا ضربه ایجاد شود. در برخی بیماران، کیفیت پایین استخوان یا شل‌شدن قبلی پروتز نیز نقش دارد. این عارضه می‌تواند به‌ویژه در افراد مسن یا مبتلا به پوکی استخوان مهم باشد

علائم: درد ناگهانی در لگن یا ران، تورم، تغییر شکل یا ناتوانی در ایستادن و تحمل وزن پس از سقوط یا ضربه. اگر چنین علائمی رخ داد، حرکت و راه‌رفتن را محدود کنید و فوراً ارزیابی پزشکی بگیرید.

تشخیص معمولاً با معاینه و تصویربرداری انجام می‌شود. درمان ممکن است تثبیت شکستگی با ابزار جراحی، تعویض پروتز یا ترکیبی از این روش‌ها باشد؛ انتخاب روش به محل شکستگی، پایداری پروتز و کیفیت استخوان بستگی دارد.

۶. درد، سفتی و محدودیت دامنه حرکتی

مقداری درد، کبودی و محدودیت حرکت در دوره ابتدایی نقاهت قابل انتظار است و معمولاً باید به‌تدریج بهتر شود. بااین‌حال، درد شدید، درد رو به افزایش یا دردی که پس از بهبود دوباره شروع می‌شود، نباید بدون بررسی به روند طبیعی بهبودی نسبت داده شود.

سفتی و محدودیت دامنه حرکتی ممکن است با درد، ضعف عضلانی، تورم، ترس از حرکت یا مشکلات زمینه‌ای ارتباط داشته باشد. برنامه توانبخشی باید مطابق وضعیت بیمار و دستور جراح پیش برود. انجام تمرین‌های سنگین یا کشش‌های خودسرانه برای «بازکردن مفصل» می‌تواند نامناسب باشد.

اگر حرکت مفصل به‌جای پیشرفت متوقف شده، راه‌رفتن دشوارتر شده یا محدودیت با درد و تورم فزاینده همراه است، برای ارزیابی با تیم درمان تماس بگیرید. هدف، تشخیص علت محدودیت است؛ نه اینکه هر نوع خشکی را به چسبندگی یا خرابی پروتز نسبت دهیم.

۷. اختلاف طول پا پس از جراحی

برخی بیماران پس از تعویض مفصل احساس می‌کنند یک پا بلندتر یا کوتاه‌تر شده است. این احساس همیشه به معنی اختلاف واقعی طول استخوان‌ها نیست. کج‌بودن لگن، انقباض عضلات، وضعیت ستون فقرات و نحوه راه‌رفتن نیز می‌توانند احساس اختلاف طول ایجاد کنند.

جراح هنگام عمل میان طول اندام، پایداری مفصل و عملکرد عضلات تعادل برقرار می‌کند. اگر احساس اختلاف طول ادامه یافت یا باعث لنگیدن و درد شد، ارزیابی بالینی و در صورت نیاز تصویربرداری می‌تواند به تشخیص اختلاف ساختاری از اختلاف عملکردی کمک کند. از گذاشتن کفی بلندکننده یا تغییر خودسرانه کفش پیش از بررسی تخصصی خودداری کنید.

۸. آسیب عصبی یا عروقی

اعصاب و رگ‌های خونی مهمی در نزدیکی مفصل لگن قرار دارند و به‌ندرت ممکن است حین جراحی یا در اثر فشار و تورم اطراف آن آسیب ببینند. پیامد آسیب عصبی می‌تواند شامل بی‌حسی، گزگز، ضعف عضلانی یا دشواری در بالا آوردن پا یا مچ باشد. آسیب عروقی ممکن است با خونریزی یا اختلال خون‌رسانی اندام همراه شود

بی‌حسی یا ضعف جدید و قابل‌توجه، افتادگی پا، سردشدن یا رنگ‌پریدگی پا، یا درد و تورم ناگهانی باید فوراً بررسی شود. شدت و ماندگاری علائم به علت آسیب بستگی دارد؛ بعضی مشکلات عصبی به‌تدریج بهتر می‌شوند، اما نمی‌توان بدون معاینه درباره پیامد آن‌ها قضاوت کرد.

۹. خونریزی، کبودی و تورم

کمی کبودی، تورم و ترشح خفیف در روزهای نخست ممکن است رخ دهد؛ بااین‌حال، خونریزی مداوم، بزرگ‌شدن سریع ناحیه متورم، درد رو به افزایش، سرگیجه یا ضعف شدید طبیعی تلقی نمی‌شود. خطر خونریزی می‌تواند با برخی داروها، اختلالات انعقادی یا مشکلات پزشکی افزایش یابد.

اگر پانسمان به‌سرعت از خون خیس می‌شود یا تورم ناگهانی و قابل‌توجه ایجاد شده است، فوراً با تیم درمان تماس بگیرید. در خونریزی شدید، غش یا بدحالی قابل‌توجه با اورژانس تماس بگیرید. داروهای رقیق‌کننده خون را بدون دستور پزشک قطع نکنید؛ قطع یا تغییر آن‌ها نیز می‌تواند خطرناک باشد.

۱۰. واکنش بافتی به ذرات پروتز و عوارض مرتبط با مواد

سایش اجزای مفصل می‌تواند ذراتی آزاد کند که در برخی شرایط موجب التهاب موضعی یا تحلیل استخوان شوند. نوع واکنش به جنس سطوح مفصلی، طراحی پروتز، میزان ساییدگی و ویژگی‌های بیمار بستگی دارد. برخی مشکلات مرتبط با پروتزهای فلز‌به‌فلز نگرانی‌های اختصاصی دارند، اما نباید آن‌ها را به همه انواع پروتز تعمیم داد.

این موضوع با شل‌شدن و استئولیز ارتباط دارد؛ بنابراین برای جلوگیری از تکرار، بررسی ذرات و واکنش بافتی در همین بخش توضیح داده می‌شود و در بخش شل‌شدن فقط ارتباط بالینی آن‌ها مطرح شده است. اگر نوع پروتز شما نیازمند پایش اختصاصی باشد، جراح درباره برنامه پیگیری مناسب توضیح می‌دهد.

۱۱. چه علائمی بعد از تعویض مفصل لگن نیازمند اقدام فوری‌اند؟

به‌جای تعیین مهلت‌های ساختگی مانند «حداکثر دو ساعت» برای هر علامت، باید بر شدت و ماهیت نشانه تمرکز کرد:

تماس فوری با اورژانس: تنگی نفس ناگهانی، درد قفسه سینه، سرفه خونی، غش، خونریزی شدید یا بدحالی ناگهانی.

مراجعه اورژانسی: درد ناگهانی و شدید لگن همراه با تغییر شکل اندام یا ناتوانی در تحمل وزن؛ همچنین درد پس از سقوط یا ضربه که احتمال شکستگی را مطرح کند.

تماس فوری با جراح یا مرکز درمانی در همان روز: تب یا لرز، ترشح از زخم، افزایش قرمزی یا درد زخم، تورم و درد یک‌طرفه ساق، یا درد و تورمی که به‌جای بهترشدن رو به افزایش است.

اگر علائم شدید هستند یا وضعیت بیمار سریع بدتر می‌شود، منتظر پاسخ تلفنی یا نوبت معمول نمانید. دستورهای ترخیص و شماره تماس اضطراری مرکز جراحی را در اولویت قرار دهید.

چگونه خطر عوارض را کاهش دهیم؟

هیچ اقدامی نمی‌تواند همه عوارض را به‌طور کامل حذف کند، اما رعایت برنامه درمانی می‌تواند به کاهش خطر کمک کند:

۱. پیش از جراحی، بیماری‌های زمینه‌ای، حساسیت دارویی، داروهای مصرفی و سابقه لخته خون را به تیم درمان اطلاع دهید.

۲. درباره کنترل قند خون، ترک سیگار، تغذیه و وزن با پزشک مشورت کنید؛ تغییر دارو یا رژیم درمانی را خودسرانه انجام ندهید.

۳. داروهای تجویزشده، به‌ویژه داروهای ضدانعقاد، را دقیق و در زمان مقرر مصرف کنید.

۴. طبق دستور تیم درمان، هرچه زودتر و به‌شکل ایمن حرکت کنید و تمرین‌های تجویزشده را انجام دهید.

۵. مراقبت از زخم و تعویض پانسمان را مطابق دستورالعمل مرکز درمانی انجام دهید و در صورت بروز نشانه‌های عفونت تماس بگیرید.

۶. محدودیت‌های حرکتی اختصاصی جراح را رعایت کنید؛ توصیه‌ها ممکن است با توجه به روش جراحی و وضعیت بیمار متفاوت باشند.

۷. در ویزیت‌های پیگیری شرکت کنید، حتی اگر حالتان خوب است؛ برنامه تصویربرداری برای همه بیماران یکسان نیست و بر اساس شرایط بالینی تعیین می‌شود.

۸. پیش از اقدامات دندانپزشکی یا درمان عفونت در بخش‌های دیگر بدن، سابقه پروتز را به پزشک یا دندانپزشک اطلاع دهید. آنتی‌بیوتیک پیشگیرانه را فقط در صورت توصیه فردی پزشک مصرف کنید

سؤالات متداول

آیا تعویض مفصل لگن می‌تواند خطرناک باشد؟

بله، مانند هر جراحی بزرگی خطراتی دارد؛ اما نوع خطر برای هر فرد متفاوت است. آمبولی ریه، عفونت عمقی، دررفتگی و شکستگی اطراف پروتز از عوارض مهم‌اند. ارزیابی وضعیت سلامت، انتخاب روش مناسب و رعایت برنامه مراقبت به مدیریت خطر کمک می‌کنند.

آیا درد بعد از تعویض مفصل لگن طبیعی است؟

درد و ناراحتی در دوره ابتدایی بهبودی ممکن است وجود داشته باشد و باید در مجموع روند کاهشی داشته باشد. درد شدید یا فزاینده، بازگشت درد پس از بهبود، یا همراهی درد با تب، ترشح زخم، تورم یک‌طرفه ساق یا ناتوانی ناگهانی در تحمل وزن نیازمند ارزیابی است.

آیا همه بیماران پس از تعویض مفصل دچار اختلاف طول پا می‌شوند؟

خیر. بعضی افراد چنین احساسی دارند، اما احساس اختلاف طول همیشه به معنی تفاوت واقعی طول پاها نیست. وضعیت لگن و عضلات و الگوی راه‌رفتن نیز اثرگذارند. در صورت تداوم مشکل، ارزیابی تخصصی لازم است.

آیا عفونت دندان باعث عفونت پروتز لگن می‌شود؟

وجود عفونت فعال در بدن باید به پزشک اطلاع داده شود، اما نمی‌توان گفت هر اقدام دندانپزشکی یا انجام آن بدون آنتی‌بیوتیک باعث عفونت پروتز می‌شود. راهنمای AAOS/AAHKS در سال ۲۰۲۴ مصرف روتین آنتی‌بیوتیک پیشگیرانه را برای همه بیماران توصیه نمی‌کند؛ تصمیم باید با توجه به شرایط فردی گرفته شود

آیا در صورت شل‌شدن پروتز همیشه به جراحی مجدد نیاز است؟

نه لزوماً. تصمیم به درمان به شدت علائم، میزان شل‌شدن یا تحلیل استخوان، وجود عفونت و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد. برخی موارد به پیگیری نیاز دارند و برخی موارد علامت‌دار یا پیشرفته ممکن است به جراحی ترمیمی نیاز پیدا کنند.

چه زمانی پس از جراحی باید به اورژانس مراجعه کرد؟

در صورت تنگی نفس ناگهانی، درد قفسه سینه، غش، خونریزی شدید، تغییر شکل ناگهانی اندام یا ناتوانی در تحمل وزن، ارزیابی اورژانسی لازم است. تب، ترشح زخم، قرمزی رو به افزایش یا تورم دردناک یک‌طرفه پا نیز باید سریع بررسی شود.

جمع‌بندی

بخش مهمی از ناراحتی‌های روزهای نخست پس از تعویض مفصل لگن می‌تواند بخشی از روند بهبودی باشد؛ اما درد رو به افزایش، تب و ترشح زخم، تورم یک‌طرفه ساق، تنگی نفس ناگهانی یا ناتوانی ناگهانی در تحمل وزن را نباید نادیده گرفت. عوارضی مانند عفونت، لخته خون، دررفتگی، شکستگی اطراف پروتز، آسیب عصبی‌ـ‌عروقی و شل‌شدن پروتز هرکدام ارزیابی و درمان مخصوص خود را دارند.

بهترین راه کاهش خطر، اطلاع‌رسانی کامل درباره وضعیت سلامت پیش از عمل، پیروی از دستورهای دارویی و توانبخشی، مراقبت درست از زخم و مراجعه به‌موقع در صورت بروز نشانه‌های هشداردهنده است. این مقاله جایگزین معاینه و توصیه اختصاصی جراح نیست؛ اگر درباره علائم خود تردید دارید، با تیم درمانی که جراحی را انجام داده است تماس بگیرید. برای آشنایی بیشتر با خدمات و زمینه فعالیت کلینیک دکتر علیرضا امانی نیز می‌توانید به صفحه اصلی سایت مراجعه کنید.

نویسنده و بازبینی علمی: دکتر علیرضا امانی

سمت علمی: این بخش فقط پس از تأیید و درج دقیق سمت دانشگاهی یا حرفه‌ای توسط نویسنده منتشر شود.

منابع علمی

۱. National Joint Registry. 22nd Annual Report 2025: Outcomes after joint replacement 2003 to 2024.
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK618761/

۲. American Academy of Orthopaedic Surgeons (AAOS). Total Hip Replacement. OrthoInfo.
https://www.orthoinfo.org/treatment/total-hip-replacement/

۳. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Surgical Site Infection Basics.
https://www.cdc.gov/surgical-site-infections/about/index.html

۴. AAOS/AAHKS. Prevention of Total Hip and Knee Arthroplasty Periprosthetic Joint Infection in Patients Undergoing Dental Procedures. Clinical Practice Guideline, 2024.
https://www.idsociety.org/practice-guideline/aaos-dental-procedures-guideline/

۵. NHS. Complications of a hip replacement.
https://www.nhs.uk/tests-and-treatments/hip-replacement/complications-of-a-hip-replacement/

۶. NICE. Joint replacement (primary): hip, knee and shoulder. Guideline NG157.
https://www.nice.org.uk/guidance/ng157/chapter/Recommendations