ورزش بعد از تعویض مفصل لگن؛ از روزهای اول تا بازگشت به ورزش

مقدمه

اگر به‌تازگی عمل تعویض مفصل لگن انجام داده‌اید، احتمالاً یکی از اولین سؤال‌هایتان این است که «از چه زمانی باید ورزش را شروع کنم؟» یا «چه حرکاتی بعد از تعویض مفصل لگن مجاز و چه حرکاتی خطرناک هستند؟»

پاسخ کوتاه این است که حرکت و تمرین معمولاً خیلی زودتر از چیزی که بسیاری از بیماران تصور می‌کنند شروع می‌شود. تمرین‌های ساده تخت، حرکت مچ پا و فعال‌کردن عضلات می‌توانند از ساعات یا روزهای ابتدایی شروع شوند و بسیاری از بیماران با کمک تیم درمان در همان روز جراحی یا روز بعد از تخت خارج می‌شوند.

اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد: یک برنامه واحد برای همه افرادی که مفصل لگن تعویض کرده‌اند وجود ندارد.

روش جراحی، وضعیت عضلات، نوع عمل، استحکام مفصل، وزن‌گذاری مجاز، سابقه بیماری، سن و نظر جراح همگی می‌توانند برنامه بازتوانی را تغییر دهند. بنابراین این مقاله یک راهنمای عمومی است و دستور جراح و فیزیوتراپیست شما همیشه اولویت دارد.

از همین‌جا شروع کنید؛ تمرینات اولیه بعد از تعویض مفصل لگن

در روزهای اول، لازم نیست تمرین پیچیده‌ای انجام دهید. هدف اصلی این است که گردش خون حفظ شود، عضلات خاموش نمانند، حرکت مفصل به‌آرامی برگردد و بیمار برای راه رفتن آماده شود.

راهنمای AAOS تأکید می‌کند که بسیاری از این حرکات را می‌توان از همان دوره ابتدایی پس از جراحی آغاز کرد.

۱. پمپ مچ پا

به پشت دراز بکشید یا روی صندلی بنشینید.

پنجه پا را آرام به سمت خود بکشید و سپس آن را به سمت پایین ببرید؛ درست مانند فشردن و رهاکردن پدال.

این حرکت باید از مچ پا انجام شود و لازم نیست زانو یا لگن حرکت زیادی داشته باشد.

مقدار پیشنهادی: در روزهای ابتدایی چند بار در طول روز انجام شود. AAOS حتی انجام مکرر آن در فواصل کوتاه را توصیه می‌کند.

هدف: کمک به گردش خون و فعال نگه داشتن عضلات ساق.

۲. انقباض عضله چهارسر ران

به پشت بخوابید و پای عمل‌شده را صاف نگه دارید.

عضله جلوی ران را سفت کنید و تلاش کنید پشت زانو را به سمت تخت فشار دهید.

حدود ۵ تا ۱۰ ثانیه نگه دارید و سپس عضله را آرام کنید.

می‌توانید ابتدا ۵ تکرار انجام دهید و در صورت تحمل به حدود ۱۰ تکرار برسید. AAOS نیز نگه‌داشتن انقباض به مدت ۵ تا ۱۰ ثانیه را توصیه می‌کند.

۳. انقباض عضلات باسن

به پشت دراز بکشید.

بدون اینکه لگن را از تخت بلند کنید، عضلات دو طرف باسن را منقبض کنید.

حدود ۵ ثانیه نگه دارید و سپس رها کنید.

تکرار عمومی: حدود ۱۰ مرتبه، ۳ تا ۴ نوبت در روز در صورت تحمل. AAOS همین الگوی کلی را برای این تمرین مطرح می‌کند.

۴. خم کردن زانو روی تخت یا Heel Slide

به پشت بخوابید.

پاشنه پای عمل‌شده را روی تخت نگه دارید و آرام به سمت باسن بکشید تا زانو خم شود.

زانو نباید هنگام حرکت به داخل بچرخد.

سپس پا را آرام به وضعیت صاف برگردانید.

AAOS برای این حرکت حدود ۱۰ تکرار، ۳ تا ۴ نوبت در روز را در برنامه عمومی خود آورده است. دامنه حرکت باید با محدودیت تعیین‌شده توسط جراح هماهنگ باشد.

۵. ابداکشن یا حرکت پا به کنار روی تخت

به پشت بخوابید.

پای عمل‌شده را در حالی که زانو تا حد امکان صاف است، آرام روی تخت به سمت کنار حرکت دهید و سپس به نقطه شروع برگردانید.

پا را از روی پای دیگر عبور ندهید، به‌خصوص اگر جراح برای شما محدودیت اداکشن تعیین کرده است.

برای بسیاری از بیماران می‌توان حدود ۱۰ تکرار را در چند نوبت روزانه انجام داد، اما در روش جانبی ممکن است ابداکشن فعال در هفته‌های ابتدایی محدود شود؛ بنابراین دستور جراح بر این توصیه عمومی اولویت دارد.

۶. بالا آوردن پای صاف یا SLR

SLR لزوماً تمرینی نیست که همه بیماران مجبور باشند تا هفته ششم برای شروع آن صبر کنند. در برنامه AAOS این حرکت در مجموعه تمرین‌های اولیه قرار گرفته است، البته فقط زمانی که بیمار بتواند آن را بدون نقض محدودیت جراحی و با کنترل مناسب انجام دهد.

به پشت بخوابید.

عضله جلوی ران را منقبض و زانو را صاف کنید.

پا را فقط چند سانتی‌متر از سطح تخت بالا بیاورید؛ لازم نیست آن را ۳۰ سانتی‌متر یا بیشتر بلند کنید.

حدود ۵ ثانیه نگه دارید و آرام پایین بیاورید.

اگر بالا آوردن پا باعث درد واضح کشاله ران، درد تیز در مفصل یا از دست رفتن کنترل زانو می‌شود، تمرین را متوقف کنید و درباره زمان مناسب شروع آن از فیزیوتراپیست سؤال کنید.

تمرین نشسته؛ صاف کردن زانو روی صندلی

روی صندلی محکم و نسبتاً بلند بنشینید.

کمر را صاف نگه دارید و کف پاها را روی زمین قرار دهید.

پای عمل‌شده را آرام از زانو صاف کنید تا ساق تقریباً موازی زمین شود.

۲ تا ۵ ثانیه نگه دارید و سپس کنترل‌شده پایین بیاورید.

برای شروع می‌توان ۵ تا ۱۰ تکرار انجام داد و در صورت تحمل به‌تدریج تعداد را افزایش داد.

این تمرین بیشتر عضلات چهارسر ران را تقویت می‌کند و حرکت زیادی در خود مفصل لگن ایجاد نمی‌کند.

حرکات ایستاده بعد از تعویض مفصل لگن

حرکات ایستاده زمانی انجام می‌شوند که تیم درمان اجازه ایستادن داده باشد.

در مراحل اول:

• پشت یک صندلی یا سطح کاملاً محکم بایستید.
• با دو دست تکیه‌گاه را بگیرید.
• بهتر است در دفعات اولیه فرد دیگری نیز کنار شما باشد.
• بعد از جراحی ممکن است هنگام اولین ایستادن دچار سرگیجه شوید؛ اگر احساس سبکی سر، سیاهی رفتن چشم یا عدم تعادل کردید، ادامه ندهید.

AAOS نیز توصیه می‌کند تمرین‌های ایستاده اولیه با گرفتن یک سطح محکم انجام شوند.

بالا آوردن زانو در حالت ایستاده

زانو را آرام بالا بیاورید، اما از دامنه مجازی که جراح مشخص کرده فراتر نروید.

AAOS توصیه می‌کند زانو بالاتر از سطح کمر آورده نشود.

۲ تا ۳ شماره نگه دارید و پایین بیاورید.

تکرار: حدود ۱۰ بار، تا ۳ یا ۴ نوبت در روز در صورت تحمل.

ابداکشن ران در حالت ایستاده

پشت صندلی بایستید و بدن را صاف نگه دارید.

پای عمل‌شده را بدون خم‌کردن زانو به سمت کنار ببرید.

پنجه و زانو تا حد امکان رو به جلو باقی بمانند و بدن به سمت مخالف خم نشود.

سپس پا را آرام برگردانید.

تکرار عمومی: حدود ۱۰ مرتبه.

در رویکرد جانبی، ممکن است این تمرین در شروع محدود شود؛ پس حتماً محدودیت جراح را بررسی کنید.

اکستنشن ران در حالت ایستاده

در حالی که یک سطح محکم را گرفته‌اید، پای عمل‌شده را با زانوی نسبتاً صاف کمی به عقب حرکت دهید.

کمر را گود نکنید و بالاتنه را به جلو نبرید.

AAOS در برنامه عمومی خود ۱۰ تکرار در چند نوبت روزانه را پیشنهاد می‌کند.

نکته: اگر عمل شما از روش قدامی یا قدامی‌جانبی انجام شده و جراح محدودیت اکستنشن تعیین کرده است، این تمرین باید متناسب با آن تغییر کند.

قانون افزایش تدریجی تمرین

در دوره نقاهت، «بیشتر تمرین کردن» الزاماً به معنی «سریع‌تر خوب شدن» نیست.

یک روش ساده برای شروع این است که حرکتی را با حدود ۵ تکرار آغاز کنید. اگر تکنیک درست است و درد غیرعادی، سرگیجه یا تورم جدید ایجاد نمی‌شود، می‌توانید در نوبت‌ها یا روزهای بعد ۱ تا ۳ تکرار اضافه کنید تا به تعداد تعیین‌شده توسط فیزیوتراپیست برسید.

این عدد یک قانون پزشکی ثابت نیست؛ هدف آن جلوگیری از جهش ناگهانی حجم تمرین است.

اگر یک روز تحمل بدن کمتر است، لازم نیست فقط به خاطر برنامه تعداد تکرار را افزایش دهید.

برنامه راه رفتن بعد از تعویض مفصل لگن

راه رفتن یکی از مهم‌ترین بخش‌های بازتوانی بعد از جراحی است.

AAOS پیشنهاد می‌کند در مراحل ابتدایی، بیمار در صورت تحمل با ۵ تا ۱۰ دقیقه راه رفتن، ۳ تا ۴ بار در روز شروع کند. با افزایش قدرت و استقامت می‌توان مدت راه رفتن را به حدود ۲۰ تا ۳۰ دقیقه، ۲ تا ۳ بار در روز رساند.

هدف فقط بیشتر کردن تعداد قدم‌ها نیست؛ کیفیت راه رفتن مهم‌تر است.

اگر برای افزایش مسافت مجبور می‌شوید واضح لنگ بزنید، معمولاً هنوز زمان کنار گذاشتن وسیله کمکی یا طولانی‌تر کردن مسیر نرسیده است.

از چه زمانی راه رفتن شروع می‌شود؟

در بسیاری از برنامه‌های امروزی، بیمار در روز جراحی یا روز بعد با کمک تیم درمان از تخت خارج می‌شود و راه رفتن کوتاه را آغاز می‌کند. بنابراین شروع راه رفتن الزاماً به روز سوم موکول نمی‌شود.

زمان دقیق به وضعیت عمومی بیمار، فشار خون، درد، نوع عمل و نظر تیم جراحی بستگی دارد.

چقدر می‌توان روی پای عمل‌شده وزن گذاشت؟

هیچ پاسخ واحدی برای همه بیماران وجود ندارد.

بسیاری از بیماران بعد از تعویض اولیه مفصل لگن اجازه Weight Bearing as Tolerated یا وزن‌گذاری در حد تحمل را دریافت می‌کنند، اما در برخی جراحی‌ها، شکستگی‌ها، بازسازی‌های پیچیده یا شرایط خاص ممکن است وزن‌گذاری محدود شود.

AAOS نیز تأکید می‌کند که مقدار وزن مجاز روی پای عمل‌شده باید توسط جراح یا فیزیوتراپیست مشخص شود.

بنابراین نباید صرفاً بر اساس این‌که پروتز «سیمانی» یا «بدون سیمان» است، مقدار وزن مجاز را خودسرانه تعیین کرد.

واکر، عصا و کنار گذاشتن وسیله کمکی

در شروع، بسیاری از بیماران از واکر یا دو عصا استفاده می‌کنند.

با بهتر شدن قدرت، تعادل و الگوی راه رفتن می‌توان به یک عصا یا عصای دستی رسید.

AAOS یکی از نشانه‌های مناسب برای حرکت به سمت وسیله کمکی سبک‌تر را توانایی ایستادن و راه رفتن بیش از حدود ۱۰ دقیقه بدون تکیه وزن بدن روی واکر یا عصا می‌داند.

MedlinePlus گزارش می‌کند بسیاری از بیماران بعد از حدود ۲ تا ۴ هفته دیگر به واکر یا عصا نیاز ندارند، اما این عدد یک موعد اجباری نیست.

اگر بدون عصا لنگ می‌زنید، کنار گذاشتن عصا صرفاً به دلیل رسیدن به هفته چهارم منطقی نیست.

بالا و پایین رفتن از پله

برای پله، استفاده از نرده و عصا یا کراچ معمولاً ایمن‌تر از تلاش برای بالا رفتن با واکر است.

در روزهای اول باید آموزش پله را از فیزیوتراپیست دریافت کنید.

AAOS توصیه می‌کند در شروع، پله‌ها یکی‌یکی طی شوند و حتماً از نرده استفاده شود. همچنین بهتر است تا زمان کسب قدرت کافی، فرد دیگری کنار بیمار باشد.

در مراحل اولیه بهتر است ارتفاع پله بیشتر از ارتفاع استاندارد حدود ۷ اینچ یا نزدیک به ۱۸ سانتی‌متر نباشد.

پس از افزایش قدرت و کنترل حرکتی، می‌توان به‌تدریج از الگوی طبیعی‌تر پله استفاده کرد.

حرکات ممنوع بعد از تعویض مفصل لگن؛ روش جراحی مهم است

این بخش را نمی‌توان با یک «سه حرکت ممنوع برای همه بیماران» توضیح داد.

محدودیت حرکتی به رویکرد جراحی و دستور جراح وابسته است و حتی در برخی جراحی‌های اولیه امروزی ممکن است جراح محدودیت سختگیرانه‌ای تجویز نکند. مرورهای علمی جدید نیز نشان می‌دهند درباره ضرورت محدودیت‌های روتین برای همه بیماران هنوز یک اجماع مطلق وجود ندارد.

چرخش خارجی ران ممنوع است یا چرخش داخلی؟

هر دو پاسخ می‌توانند بسته به روش جراحی درست باشند.

در روش خلفی، معمولاً چرخش داخلی شدید، مخصوصاً همراه با خم‌شدن و نزدیک‌شدن پا، بیشتر مورد توجه است.

در برخی روش‌های قدامی یا قدامی‌جانبی، حرکت در جهت اکستنشن و چرخش خارجی ممکن است محدود شود.

به همین دلیل نوشتن جمله کلی «چرخش خارجی ممنوع است» یا «چرخش داخلی برای همه ممنوع است» دقیق نیست.

جدول هفته‌به‌هفته ورزش بعد از تعویض مفصل لگن

این جدول یک نقشه عمومی است، نه نسخه شخصی درمان.

AAHKS نیز برنامه خانگی خود را در فازهای ۱ تا ۳، ۴ تا ۶ و ۷ هفته به بعد سازمان‌دهی کرده و تمرینات را به‌تدریج از حرکات پایه به اسکات، Step-up، پل، دوچرخه و تمرینات استقامتی پیش می‌برد.

اصل مهم: پیشرفت باید بر اساس کیفیت راه رفتن، قدرت، درد، تعادل و کنترل حرکت انجام شود؛ نه فقط عدد هفته روی تقویم.

تمرین با کش بعد از تعویض مفصل لگن

پس از رسیدن به مرحله‌ای که جراح یا فیزیوتراپیست مقاومت خارجی را مجاز بداند، کش ورزشی می‌تواند برای تقویت عضلات لگن استفاده شود.

AAOS سه جهت اصلی را در برنامه تمرینی خود معرفی می‌کند: فلکشن، ابداکشن و اکستنشن مقاومتی.

حرکت پا به جلو با کش

یک سر کش را به مچ پا و سر دیگر را به نقطه ثابت وصل کنید.

پای عمل‌شده را با کنترل به سمت جلو ببرید و آرام برگردانید.

حرکت پا به کنار با کش

بدن را نسبت به محل اتصال کش به پهلو قرار دهید.

پا را به سمت خارج حرکت دهید و کنترل‌شده برگردانید.

حرکت پا به عقب با کش

رو به محل اتصال کش بایستید.

پای صاف را مقدار کمی به عقب ببرید و آرام برگردانید.

در مراحل اول از کش سبک استفاده کنید و کیفیت حرکت را فدای مقاومت بیشتر نکنید.

دوچرخه ثابت بعد از تعویض مفصل لگن

دوچرخه ثابت یکی از فعالیت‌های کم‌ضربه مفید برای افزایش دامنه حرکت و استقامت است.

شروع دوچرخه الزاماً تا ماه سوم عقب نمی‌افتد.

AAOS توصیه می‌کند زین طوری تنظیم شود که در پایین‌ترین نقطه پدال، زانو تقریباً صاف باشد. در شروع می‌توان رکاب را به عقب حرکت داد و پس از راحت‌شدن حرکت، رکاب‌زدن رو به جلو را آغاز کرد. افزایش مقاومت معمولاً حدود هفته چهارم تا ششم و با بهترشدن قدرت انجام می‌شود.

برای شروع می‌توان حدود ۱۰ تا ۱۵ دقیقه فعالیت سبک انجام داد و به‌تدریج مدت را افزایش داد.

اگر برای چرخاندن پدال مجبور به خم کردن لگن بیش از دامنه مجاز خود هستید، زین باید بالاتر تنظیم شود یا شروع دوچرخه به تعویق بیفتد.

شنا بعد از تعویض مفصل لگن

شنا و تمرینات آبی جزو فعالیت‌های کم‌ضربه محسوب می‌شوند، اما معیار شروع آن ماه سوم یا هفته ششم به‌صورت ثابت نیست.

مهم‌ترین شرط این است که زخم کاملاً بسته و خشک باشد و جراح اجازه ورود به استخر را داده باشد.

تا زمانی که زخم جراحی کاملاً ترمیم نشده است، غوطه‌ورشدن در استخر، وان یا جکوزی مناسب نیست.

بعد از دریافت اجازه، کرال سینه و کرال پشت معمولاً گزینه‌های ساده‌تری هستند. سبک قورباغه به دلیل حرکت چرخشی بیشتر ران باید با احتیاط و با توجه به رویکرد جراحی انجام شود.

ورزش در باشگاه بعد از تعویض مفصل لگن

بازگشت به باشگاه باید مرحله‌ای باشد.

در ابتدا، هدف بازگرداندن الگوی صحیح حرکت است، نه رکورد زدن.

اسکات

اسکات می‌تواند در مراحل پیشرفته‌تر بازتوانی وارد برنامه شود. RNOH نیز انواع اسکات کنترل‌شده را در مجموعه تمرین‌های پس از تعویض مفصل لگن آورده است.

ابتدا با اسکات کم‌عمق و وزن بدن شروع کنید.

زانوها را در راستای پنجه نگه دارید و از رفتن به عمقی که محدودیت لگن شما را نقض می‌کند خودداری کنید.

بعد از کنترل کامل، فیزیوتراپیست می‌تواند مقاومت را اضافه کند.

دستگاه‌های بدنسازی

دستگاه‌هایی که حرکت کنترل‌شده دارند ممکن است در مراحل بعدی مفید باشند، اما وزن کم و دامنه محدود باید مقدم بر افزایش بار باشد.

Leg Press عمیق، دستگاه‌هایی که ران را وارد چرخش شدید می‌کنند و تمرین با وزنه سنگین نباید بدون ارزیابی قدرت و دامنه حرکت شروع شوند.

وزنه آزاد

وزنه آزاد نیاز به تعادل و کنترل بیشتری دارد.

ددلیفت سنگین، اسکات عمیق، لانج پیچشی و حرکاتی که همراه با چرخش سریع لگن هستند نباید صرفاً بر اساس گذشت چند ماه شروع شوند.

یوگا و پیلاتس بعد از تعویض مفصل لگن

پیلاتس در منابع توانبخشی در گروه فعالیت‌های کم‌ضربه قرار می‌گیرد.

با این حال، «کم‌ضربه» بودن به معنی ایمن بودن همه حرکات نیست.

در یوگا و پیلاتس ممکن است وضعیت‌هایی وجود داشته باشد که لگن را وارد خم‌شدن عمیق، چرخش زیاد یا عبور پا از خط وسط کند.

Cambridge University Hospitals یوگا و پیلاتس را از فعالیت‌های قابل بازگشت در مراحل دیرتر بهبود می‌داند و برای ورزش‌های خاص توصیه به مشورت با جراح می‌کند.

بنابراین در شروع، مربی باید از وجود پروتز و نوع رویکرد جراحی مطلع باشد و حرکات متناسب با محدودیت شما تغییر داده شوند.

دویدن بعد از تعویض مفصل لگن

دویدن را نمی‌توان هم‌زمان «کاملاً ممنوع» و «به‌طور عمومی از ماه ششم مجاز» دانست.

دویدن یک فعالیت پرضربه است و شواهد درباره ایمنی طولانی‌مدت آن بعد از تعویض کامل مفصل هنوز محدود است.

در یک مرور سیستماتیک درباره دویدن پس از آرتروپلاستی لگن، حدود ۷۳.۶ درصد از افرادی که پیش از عمل دونده بودند دوباره به دویدن بازگشتند؛ با این حال نویسندگان تأکید کرده‌اند برای ارائه توصیه قطعی به داده‌های بلندمدت بیشتری نیاز است.

AAHKS نیز هشدار می‌دهد فعالیت‌های پرضربه نیروهای بیشتری به ایمپلنت وارد می‌کنند و ممکن است با افزایش سایش همراه باشند.

بنابراین تصمیم بازگشت به دویدن باید با جراح گرفته شود و به عواملی مثل این موارد بستگی دارد:

• راه رفتن بدون لنگش؛
• قدرت کافی عضلات ران و باسن؛
• تعادل مناسب؛
• دامنه حرکتی کافی؛
• سابقه قبلی دویدن؛
• کیفیت استخوان و وضعیت پروتز؛
• نبود درد یا تورم غیرطبیعی؛
• نظر جراح در ویزیت پیگیری.

عددهایی مانند «۵ تا ۸ برابر وزن بدن» بدون منبع مناسب نباید مبنای تصمیم‌گیری بیمار قرار گیرند.

بازگشت به ورزش‌های متوسط و پرفشار

ورزش‌ها بهتر است به‌جای «مجاز و ممنوع مطلق» بر اساس میزان ضربه و شرایط فرد بررسی شوند.

مرور جامع مطالعات بازگشت به ورزش نشان داده است فعالیت‌های کم‌ضربه بیشترین حمایت را دارند، در حالی که برای فعالیت‌های متوسط تصمیم‌گیری باید فردی باشد و برای فعالیت‌های پرضربه نگرانی بیشتری درباره آسیب و عوارض ایمپلنت وجود دارد.

برای تنیس، اسکی یا کوهنوردی چه شرایطی لازم است؟

فقط گذشت شش ماه کافی نیست.

پیش از بازگشت، بهتر است این عوامل بررسی شوند:

قدرت کافی عضلات لگن و پا، دامنه حرکت مناسب، توانایی حفظ تعادل، نداشتن لنگش، تجربه قبلی در همان ورزش، توان انجام حرکات اختصاصی ورزش و وضعیت مناسب پروتز.

تجربه قبلی در یک ورزش نیز یکی از عوامل مهم موفقیت در بازگشت به همان فعالیت گزارش شده است.

چند درصد بیماران به ورزش برمی‌گردند؟

آمار مطالعات متفاوت است، زیرا تعریف «بازگشت به ورزش» در پژوهش‌ها یکسان نیست.

یک مرور سیستماتیک و متاآنالیز در سال ۲۰۲۳، نرخ تجمیعی بازگشت به ورزش بعد از تعویض کامل مفصل لگن را حدود ۸۵ درصد گزارش کرد و میانگین زمان بازگشت در مطالعات حدود ۱۶ هفته بود. ورزش‌های کم‌شدت نرخ بازگشت بسیار بالاتری داشتند.

متاآنالیز دیگری نشان داد حدود ۷۷ درصد بیماران تا شش ماه به ورزش برگشته بودند و بین شش تا دوازده ماه این نسبت در مطالعات تجمیعی به بیش از ۹۰ درصد می‌رسید.

این ارقام به معنی تضمین نتیجه برای یک فرد مشخص نیستند، اما نشان می‌دهند بازگشت به یک زندگی فعال برای بخش بزرگی از بیماران امکان‌پذیر است.

فیزیوتراپی بعد از تعویض مفصل لگن چند جلسه است؟

عدد ثابتی مثل «۱۰ جلسه» یا «۱۲ جلسه» برای همه بیماران علمی نیست.

در بیمارستان، بسیاری از بیماران یک یا دو بار در روز توسط تیم فیزیوتراپی ارزیابی یا تمرین داده می‌شوند تا راه رفتن، انتقال، پله و استفاده از وسیله کمکی را یاد بگیرند.

بعد از ترخیص، نیاز به جلسات حضوری کاملاً فردی است.

جالب است که مطالعات مقایسه‌ای نشان داده‌اند برای بسیاری از بیمارانی که تعویض اولیه و بدون عارضه مفصل لگن داشته‌اند، یک برنامه خانگی ساختارمند می‌تواند نتایجی مشابه فیزیوتراپی حضوری روتین داشته باشد.

این به معنی بی‌اهمیت بودن فیزیوتراپیست نیست.

جلسات حضوری به‌خصوص در این شرایط اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند:

• ادامه لنگش؛
• ضعف واضح عضلات؛
• اختلال تعادل؛
• دشواری در پله؛
• درد یا خشکی غیرمنتظره؛
• ترس از حرکت یا زمین‌خوردن؛
• هدف بازگشت به ورزش؛
• دشواری در اجرای صحیح تمرین خانگی.

بهترین برنامه ممکن است ترکیبی از ارزیابی دوره‌ای فیزیوتراپیست و تمرین منظم در خانه باشد.

چه زمانی مسکن بخوریم و چه زمانی کمپرس سرد استفاده کنیم؟

کنترل مناسب درد کمک می‌کند بیمار بتواند حرکت و تمرین را با کیفیت بهتری انجام دهد.

MedlinePlus اشاره می‌کند در مراحل ابتدایی، مصرف مسکن تجویزشده حدود ۳۰ دقیقه پیش از افزایش فعالیت یا فیزیوتراپی می‌تواند به کنترل درد کمک کند.

البته مقدار و زمان مصرف دارو باید دقیقاً مطابق نسخه پزشک باشد.

برای درد و تورم، کمپرس سرد نیز می‌تواند کمک‌کننده باشد.

یک منبع بیمارستانی معتبر توصیه می‌کند پک سرد در پارچه پیچیده شود و حدود ۲۰ دقیقه روی ناحیه قرار گیرد؛ یخ نباید مستقیماً روی پوست گذاشته شود.

می‌توانید بعد از تمرین، در صورت افزایش تورم یا احساس ناراحتی، از کمپرس سرد مطابق دستور تیم درمان استفاده کنید.

اگر بعد از ورزش درد داشتیم چه کنیم؟

وجود کمی خستگی عضلانی یا ناراحتی خفیف الزاماً غیرطبیعی نیست، اما درد تیز، درد مفصلی جدید یا علائمی که هر روز بدتر می‌شوند نباید نادیده گرفته شوند.

«قانون ۲۴/۴۸» به‌عنوان یک قانون قطعی پزشکی برای همه بیماران در این مقاله استفاده نمی‌شود.

در عوض، یک معیار عملی‌تر این است:

اگر تمرین باعث درد مفصلی غیرعادی یا تورم جدید شد که با استراحت کاهش پیدا نکرد و تا روز بعد همچنان واضح بود، تمرین را ادامه ندهید و برای نحوه ادامه برنامه با جراح یا فیزیوتراپیست تماس بگیرید.

چه علائمی بعد از تمرین هشداردهنده هستند؟

تمرین را متوقف کنید و در صورت بروز علائم مهم با تیم درمان تماس بگیرید، به‌خصوص اگر موارد زیر ایجاد شوند:

• افزایش ناگهانی و شدید درد لگن؛
• ناتوانی جدید در ایستادن یا وزن‌گذاری؛
• تغییر غیرطبیعی شکل یا وضعیت پا؛
• تورم یا درد قابل‌توجه ساق، به‌خصوص اگر یک‌طرفه باشد؛
• قرمزی فزاینده، ترشح یا مشکل زخم؛
• تب همراه با علائم زخم؛
• درد قفسه سینه یا تنگی نفس.

درد قفسه سینه یا تنگی نفس پس از جراحی می‌تواند نیازمند ارزیابی اورژانسی باشد. MedlinePlus نیز این علائم و تورم یک‌طرفه پا یا درد ساق را از دلایل تماس فوری با پزشک معرفی می‌کند.

اشتباهات رایج هنگام ورزش بعد از تعویض مفصل لگن

چند اشتباه بیشتر از خود تمرین‌ها مشکل‌ساز می‌شوند:

افزایش ناگهانی مسافت پیاده‌روی: بیمار چون یک روز احساس خوبی دارد، حجم فعالیت را چند برابر می‌کند و روز بعد با درد و تورم بیشتری مواجه می‌شود.

کنار گذاشتن زودهنگام عصا: اگر بدون عصا هنوز لنگش وجود دارد، هدف اصلی یعنی بازسازی الگوی صحیح راه رفتن حاصل نشده است.

چرخیدن روی پای ثابت: هنگام تغییر جهت بهتر است با چند قدم کوچک بچرخید و از Pivot ناگهانی روی پای عمل‌شده خودداری کنید. MedlinePlus نیز توصیه می‌کند هنگام چرخیدن از گام‌های کوچک استفاده شود.

رفتن مستقیم سراغ کش سنگین یا وزنه: ابتدا باید حرکت بدون مقاومت با کنترل کامل انجام شود.

کپی کردن برنامه بیمار دیگر: رویکرد جراحی و محدودیت‌های دو بیمار ممکن است کاملاً متفاوت باشد.

تمرکز روی تعداد تکرار به جای کیفیت حرکت: ده تکرار صحیح معمولاً ارزشمندتر از بیست تکرار همراه با لنگش یا جبران حرکتی است.

بهترین ورزش بعد از تعویض مفصل لگن چیست؟

یک ورزش واحد را نمی‌توان برای همه «بهترین» دانست.

در هفته‌های ابتدایی، بهترین فعالیت همان تمرین‌های ساده تجویزشده و راه رفتن کنترل‌شده است.

در مراحل بعد، پیاده‌روی، دوچرخه ثابت و شنا معمولاً از فعالیت‌های کم‌ضربه مناسب محسوب می‌شوند. AAHKS نیز فعالیت‌های کم‌ضربه را نسبت به ورزش‌های پرضربه ترجیح می‌دهد.

سؤالات متداول

ورزش بعد از تعویض مفصل لگن از چه زمانی شروع می‌شود؟

حرکات ساده مثل پمپ مچ، انقباض عضلات و برخی تمرین‌های تخت می‌توانند از همان ساعات یا روز اول آغاز شوند. راه رفتن نیز در بسیاری از مراکز در روز جراحی یا روز بعد با کمک تیم درمان شروع می‌شود.

چه زمانی می‌توانم بدون واکر راه بروم؟

برای همه یک زمان ثابت وجود ندارد. بسیاری از بیماران طی چند هفته به وسیله کمکی سبک‌تر می‌رسند، اما معیار مهم راه رفتن ایمن و بدون لنگش است، نه صرفاً رسیدن به هفته دوم یا چهارم.

آیا می‌توانم بعد از تعویض مفصل لگن بدوم؟

برای همه بیماران توصیه نمی‌شود. دویدن فعالیت پرضربه است و تصمیم بازگشت به آن باید بر اساس سابقه ورزشی، قدرت، تعادل، وضعیت پروتز و نظر جراح انجام شود.

دوچرخه ثابت از چه زمانی مجاز است؟

در برخی بیماران می‌توان آن را پیش از ماه سوم آغاز کرد. AAOS افزایش مقاومت را حدود هفته چهارم تا ششم و بعد از بهبود قدرت مطرح می‌کند. شروع دقیق باید با وضعیت بیمار هماهنگ باشد.

شنا از چه زمانی مجاز است؟

مهم‌ترین معیار بسته‌شدن کامل زخم و اجازه جراح است؛ بنابراین تعیین یک هفته ثابت برای همه بیماران مناسب نیست.

سه حرکت ممنوع بعد از تعویض لگن چیست؟

برای همه بیماران سه حرکت یکسان وجود ندارد. در روش خلفی معمولاً خم‌شدن زیاد، اداکشن و چرخش داخلی مورد توجه هستند؛ در روش‌های قدامی یا قدامی‌جانبی ممکن است اکستنشن و چرخش خارجی اهمیت بیشتری داشته باشند. دستور جراح شما معیار اصلی است.

جمع‌بندی

ورزش بعد از تعویض مفصل لگن از تمرین‌های بسیار ساده شروع می‌شود و قدم‌به‌قدم به راه رفتن طولانی‌تر، تمرین قدرتی، دوچرخه، شنا و در بعضی بیماران بازگشت به ورزش می‌رسد.

مهم‌ترین نکته این است که بازتوانی را به یک تقویم خشک تبدیل نکنید. دو بیمار ممکن است در یک روز عمل شده باشند، اما در هفته ششم آمادگی کاملاً متفاوتی داشته باشند.

حرکت باید تدریجی باشد، محدودیت‌ها باید بر اساس روش جراحی مشخص شوند و بازگشت به فعالیت‌های متوسط یا پُرضربه زمانی انجام شود که قدرت، تعادل، دامنه حرکت و کیفیت راه رفتن مناسب باشد.

تمرین منظم و کنترل‌شده بخشی از روند بازگشت به عملکرد است، اما ورزش شدیدتر، به‌خصوص دویدن، ورزش‌های برخوردی و فعالیت‌هایی با تغییر جهت سریع، باید با نظر جراح برنامه‌ریزی شود. در کلینیک دکتر علیرضا امانی نیز مشکلات ارتوپدی مرتبط با مفصل لگن در چارچوب ارزیابی و خدمات تخصصی این حوزه بررسی می‌شوند.

منابع علمی

۱. آکادمی جراحان ارتوپدی آمریکا (AAOS)؛ راهنمای تمرین پس از تعویض کامل مفصل لگن

۲. انجمن جراحان مفصل ران و زانو آمریکا (AAHKS)؛ تمرینات مفصل لگن قبل و بعد از جراحی

۳. انجمن جراحان مفصل ران و زانو آمریکا (AAHKS)؛ راهنمای تمرینات خانگی پس از تعویض مفصل

۴. بیمارستان ملی ارتوپدی سلطنتی بریتانیا (RNOH)؛ راهنمای تمرین پس از تعویض کامل مفصل لگن

۵. بیمارستان ملی ارتوپدی سلطنتی بریتانیا (RNOH)؛ احتیاطات حرکتی پس از تعویض اولیه یا مجدد مفصل لگن

نویسنده و بازبین علمی: دکتر علیرضا امانی